Archeologie van het Colosseum: bouwfasen, opgravingen en het hypogeum

Het Colosseum is een van de meest bezochte monumenten ter wereld, en toch bleef veel van wat onder de arena ligt eeuwenlang een raadsel. Sinds 1996 onderzoekt archeoloog Heinz-Jürgen Beste van het Duitse Archeologische Instituut (DAI) in Rome de ondergrondse verdieping, het hypogeum, in samenwerking met universiteiten en de Romeinse oudheidkundige dienst. Zijn bevindingen laten zien hoe het Flavische amfitheater werd gebouwd, verbouwd en gedurende zo’n vijf eeuwen in gebruik was.

Colosseum Het oude Colosseum en de Boog van Constantijn in Rome, met groen gras en verspreide bezoekers onder een strakblauwe hemel.
Colosseum
4.0 / 5 (51,601) Vanaf€ 23,00
Affiliate-vermelding
Deze pagina bevat affiliate links naar onze boekingspartners. Boek je via een van deze links, dan ontvangen wij mogelijk een kleine commissie – zonder extra kosten voor jou. Dit helpt ons deze gids gratis en actueel te houden.

In dit verslag beschrijft hij de bouwfasen van het amfitheater, de geschiedenis van de opgraving van de ondergrond vanaf 1806 en de liftsystemen waarmee dieren en decorstukken de arena in werden gehesen. Wil je de arenavloer en de ondergrondse structuren met eigen ogen zien? In onze gids over Colosseum arena- en ondergrondtickets lees je hoe dat werkt.

Colosseum-archeologie in het kort

  • Bouw: de werkzaamheden begonnen waarschijnlijk rond 70–72 n.Chr.; keizer Titus wijdde het amfitheater in 80 n.Chr. in
  • Opgravingen in de ondergrond: eerste poging 1806–1814 (Carlo Fea), oostelijk deel van de onderbouw 1874–1876, westelijk deel 1934–1938
  • Liftsystemen: tot nu toe drie systemen vastgesteld, aangelegd tussen het einde van de 1e eeuw en het midden van de 4e eeuw n.Chr.
  • Arenavloer: in 2000 gedeeltelijk hersteld, ongeveer een zevende van het totale oppervlak

Verslag van Heinz-Jürgen Beste, Duits Archeologisch Instituut (DAI) Rome

Van Nero’s villa tot het Flavische amfitheater

Uitzicht vanaf de bovenste verdiepingen van het Colosseum op de arena

Het Flavische amfitheater behoort tot de grootste prestaties van de Romeinse bouwkunst. De enorme afmetingen, de korte bouwtijd van minder dan tien jaar, de capaciteit van vijftigduizend toeschouwers en de perfecte organisatie van de bezoekersstromen getuigen daar indrukwekkend van. Het gebouw gaf het Romeinse amfitheater zijn blijvende vorm, zoals de grote theaters in Italië en in de provincies laten zien, die naar zijn model werden gebouwd.

Na de stadsbrand van 64 n.Chr. liet keizer Nero het gebied tussen de Esquilijn, de Caelius en de Palatijn omvormen tot zijn privévilla, de Domus Aurea. Onder keizer Vespasianus werd het teruggegeven aan het publiek en bebouwd met openbare gebouwen, met het Colosseum als middelpunt. De bouw begon waarschijnlijk tussen 70 en 72 n.Chr. Gladiatorenscholen, depots voor wapens en toneeldecors en andere voorzieningen maakten deel uit van het complex. Het amfitheater werd in 80 n.Chr. door keizer Titus ingewijd. Tijdens de feesten ter gelegenheid van de inwijding, die honderd dagen duurden, werd in het Colosseum naast gladiatorengevechten en dierenjachten ook een zeeslag nagespeeld. Het hele complex werd waarschijnlijk in de jaren negentig van de 1e eeuw n.Chr. voltooid. De laatst overgeleverde dierenjacht vond plaats in 523 n.Chr.; daarna diende het gebouw grotendeels als steengroeve. De naam Colosseum ontstond pas in de achtste eeuw.

De ondergrond opgraven: van Carlo Fea tot de jaren dertig

Het Colosseum zelf staat sinds de oudheid boven de grond. Wat moest worden opgegraven, was de onderbouw onder de arenavloer. De eerste systematische opgraving van de ondergrond werd van 1806 tot 1814 uitgevoerd door de Romeinse archeoloog Carlo Fea. Vanwege de hoge grondwaterstand moest de opgraving al snel worden stopgezet en weer worden dichtgegooid. Pas in 1874–1876 lukte het om het oostelijke deel van de onderbouw bloot te leggen. Het westelijke deel, dat tot dan toe begraven was gebleven, werd tussen 1934 en 1938 opgegraven – helaas zonder enige documentatie. Bij de omvangrijke restauratie die bij dit werk hoorde, ging een groot deel van de antieke bouwsubstantie verloren.

Drie liftsystemen in het hypogeum

Systematische plattegrond van het Colosseum met de onderaardse voorruimtes

Het onderzoek en de documentatie van het podium en de onderbouw, die ik in 1996 bij het DAI Rome in samenwerking met de Romeinse oudheidkundige dienst begon, maakten het mogelijk om meerdere bouwfasen uit het halve millennium van gebruik te onderscheiden. Tot nu toe kunnen drie verschillende systemen worden aangewezen, die dateren van tussen het einde van de 1e eeuw (81–96 n.Chr.) en het midden van de 4e eeuw n.Chr. Twee van de liftsystemen, namelijk die in de gangen B, F en H, behoren op grond van bouwkundige details tot de bouwfase van het Colosseum en kunnen daarom in de Flavische tijd worden gedateerd.

Gang B: 28 kooien voor dieren

In gang B kon een liftsysteem met 28 kooien worden vastgesteld. Het werd gebruikt om dieren tot ongeveer de grootte van een grote kat of een beer de arena in te brengen.

Gangen F en H: platforms voor grote decors

Maquette van de toneeltechniek van het Colosseum met hellingbanen van de onderverdieping naar de arena

De gangen F en H vullen het liftsysteem in de onderbouw aan met een systeem van 20 beweegbare platforms van ongeveer 4 × 5 m. Daarmee werden grootschalige decors omhooggehaald, die de geënsceneerde jachten (venationes) hun theatrale achtergrond gaven.

Na de brand van 217 n.Chr.: gangen E en G

Reconstructie van een antieke liftinstallatie in het Colosseum

Nadat het Colosseum in 217 n.Chr. door een blikseminslag in brand was gevlogen, sleepte het herstel zich bijna twintig jaar voort. De muren in de onderbouw moesten worden verstevigd, waardoor de twee eerdere liftsystemen onbruikbaar werden. In de gangen E en G werd daarom een nieuw liftsysteem aangelegd, waarmee tot wel 60 kooien konden worden verplaatst. Door het gebrek aan ruimte in deze gangen moest het eerdere liftmodel – lier, kooi, lier, kooi enzovoort – echter worden losgelaten en werden meerdere kooien met één enkele lier omhooggetrokken.

Naumachie, plaatsen voor senatoren en de arenavloer

Naast de functie van de onderbouw maakte het onderzoek ook uitspraken mogelijk over de plaats en het verloop van de zeeslag (naumachie) die bij de inwijding werd opgevoerd en over de indeling van de zitrijen voor de senatoren.

De wens van de oudheidkundige dienst om de arenavloer te herstellen werd tegen het jaar 2000 vervuld in samenwerking met de Sapienza-universiteit. Om didactische en conserverende redenen werd slechts ongeveer een zevende van het totale oppervlak in het oosten van de arena overdekt. Dit deel was door de opgraving en de daaropvolgende restauratie van 1875 zo erg verwoest dat het nieuwe draagsysteem zonder problemen op de antieke funderingen kon worden geplaatst. Het debat over dit project toonde aan dat de vloer van de arena in de oudheid minstens twee keer volledig werd vernieuwd, dat het loopniveau werd verhoogd en dat de houten constructie ingrijpend werd veranderd.

Veelgestelde vragen over de archeologie van het Colosseum

Wie is Heinz-Jürgen Beste?

Heinz-Jürgen Beste in het ColosseumHeinz-Jürgen Beste is archeoloog bij het Duitse Archeologische Instituut (DAI) in Rome. Sinds 1996 onderzoekt hij in samenwerking met de Romeinse oudheidkundige dienst het podium en de onderbouw van het Colosseum.

Wanneer is het Colosseum gebouwd?

De bouw begon waarschijnlijk tussen 70 en 72 n.Chr. onder keizer Vespasianus. Keizer Titus wijdde het amfitheater in 80 n.Chr. in en het hele complex werd waarschijnlijk in de jaren negentig van de 1e eeuw n.Chr. voltooid.

Wat is het hypogeum van het Colosseum?

Het hypogeum is de ondergrondse verdieping onder de arenavloer. Hier zaten de liftsystemen waarmee tijdens de spelen dieren en decorstukken de arena in werden gehesen.

Hoe werkten de liften in het Colosseum?

Met lieren werden kooien en platforms vanuit het hypogeum omhooggetrokken naar de arena. Gang B had 28 kooien voor dieren, de gangen F en H hadden 20 platforms van ongeveer 4 × 5 m voor grote decors, en na de brand van 217 n.Chr. kon een nieuw systeem in de gangen E en G tot wel 60 kooien verplaatsen.

Wanneer is de ondergrond van het Colosseum opgegraven?

Carlo Fea leidde van 1806 tot 1814 de eerste systematische opgraving, het oostelijke deel werd in 1874–1876 blootgelegd en het westelijke deel werd tussen 1934 en 1938 opgegraven, helaas zonder documentatie.

Is de arenavloer van het Colosseum origineel?

Nee. Slechts ongeveer een zevende van de arena in het oosten is weer overdekt; dat gebeurde in 2000. Het onderzoek heeft aangetoond dat de vloer in de oudheid minstens twee keer volledig is vernieuwd.

Kan ik het hypogeum nu bezoeken?

Ja, maar alleen met het juiste ticket. De ondergrond is toegankelijk tijdens een rondleiding die bij het arenaticket hoort. Lees er meer over in onze gids over Colosseum arena- en ondergrondtickets.

Meer over het Colosseum